Tết ông Công ông Táo: nguồn gốc, lễ vật và cách cúng ngày 23 tháng Chạp

Ngày 23 tháng Chạp hằng năm, nhà nhà làm lễ tiễn ông Công ông Táo về chầu trời. Với nhiều gia đình, đây là dấu mốc chính thức bước vào những ngày Tết: sau lễ cúng ông Táo là dọn dẹp nhà cửa, sắm sửa, gói bánh chưng.

Tết Đinh Mùi 2027, ngày 23 tháng Chạp rơi vào thứ Bảy, 30/01/2027. Bạn có thể tra ngày âm dương khác tại trang Lịch âm.

Truyền thuyết “hai ông một bà”

Có nhiều dị bản, nhưng câu chuyện được kể phổ biến nhất là chuyện Trọng Cao, Thị Nhi và Phạm Lang.

Trọng Cao và Thị Nhi là vợ chồng lâu năm mà không có con, nên hay cãi vã. Một lần giận quá, Trọng Cao đánh vợ, Thị Nhi bỏ đi rồi đi bước nữa với Phạm Lang. Về sau Trọng Cao hối hận, đi tìm vợ đến mức hết tiền, phải đi ăn xin. Tình cờ ông đến xin ăn đúng nhà Thị Nhi. Nhận ra chồng cũ, bà mời vào nhà, nấu cơm đãi.

Phạm Lang đi làm về, Thị Nhi sợ chồng hiểu lầm nên giấu Trọng Cao vào đống rơm sau nhà. Đêm ấy Phạm Lang đốt đống rơm lấy tro bón ruộng, Trọng Cao chết cháy. Thị Nhi thương xót lao vào lửa chết theo, Phạm Lang thấy vợ chết cũng nhảy vào lửa.

Ngọc Hoàng cảm động trước tình nghĩa của cả ba nên phong làm Táo quân, cùng trông coi việc bếp núc và mọi chuyện trong nhà. Vì vậy dân gian gọi là “hai ông một bà”, và mâm lễ cúng ông Táo luôn có hai mũ ông, một mũ bà.

Vì sao cúng ông Táo vào ngày 23 tháng Chạp?

Theo tín ngưỡng dân gian, Táo quân ở trong bếp cả năm nên biết hết mọi việc tốt xấu của gia đình. Ngày 23 tháng Chạp, các ngài cưỡi cá chép bay về trời, tâu với Ngọc Hoàng chuyện dưới trần gian, rồi trở lại vào đêm giao thừa.

Lễ tiễn ông Táo vì thế mang ý nghĩa tạ ơn một năm che chở và gửi gắm mong ước năm mới bình an, sung túc.

Sắm lễ cúng ông Công ông Táo

Lễ vật tùy điều kiện từng nhà, nhưng thường gồm:

Mũ, áo, hài bằng giấy: hai mũ đàn ông có cánh chuồn, một mũ đàn bà không có cánh. Một số nơi chọn màu mũ áo theo mệnh của năm.
Cá chép: cá sống thả trong chậu nước, là “phương tiện” đưa ông Táo về trời. Có nhà dùng cá chép giấy thay cho cá sống.
Mâm cỗ: mặn hoặc chay tùy gia đình. Mâm cỗ mặn miền Bắc thường có xôi, gà luộc, canh măng, giò chả, món xào.
Hương, hoa tươi, trầu cau, rượu, nước, hoa quả và vàng mã.

Nhiều nhà ở miền Nam cúng đơn giản hơn, chủ yếu là hương hoa, trái cây và bánh mứt, không nhất thiết có cá chép.

Cúng vào giờ nào?

Theo quan niệm dân gian, nên cúng trong ngày 23 tháng Chạp, trước giờ Ngọ (khoảng trước 11 giờ trưa) để ông Táo kịp lên trời. Gia đình bận rộn có thể cúng sớm hơn, từ ngày 20 đến 22 tháng Chạp, nhưng thường tránh cúng sau ngày 23.

Sau khi hương tàn, gia chủ hóa vàng mã (đốt mũ áo giấy) và đem cá chép đi phóng sinh.

Bài khấn đầy đủ có tại Văn khấn ông Công ông Táo 23 tháng Chạp.

Phóng sinh cá chép sao cho đúng

Phóng sinh là để làm việc thiện, nên cần làm sao cho cá sống được và không gây ô nhiễm:

Chọn ao, hồ, sông có nước sạch, gần nhà là được.
Thả cá nhẹ nhàng sát mặt nước, không ném từ trên cầu cao xuống.
Không thả cả túi ni lông hay vứt vàng mã, rác xuống nước.

Những câu hỏi thường gặp

Nhà chung cư, không có bếp riêng thì cúng ở đâu? Có thể đặt mâm cúng trên bàn thờ gia tiên, hoặc đặt ở khu vực bếp. Điều quan trọng là lòng thành.

Nhà không có bàn thờ Táo quân có cần cúng không? Nhiều gia đình vẫn cúng như một nếp nhà để đánh dấu bắt đầu những ngày Tết. Tùy quan niệm mỗi nhà.