Những điều kiêng kỵ ngày Tết 2027: mùng 1 Tết kiêng gì, vì sao?
Mùng 1 Tết kiêng gì? Những điều kiêng kỵ ngày Tết theo quan niệm dân gian: quét nhà, cho lửa, vay mượn, nói gở… kèm lý do vì sao kiêng và nên giữ thế nào cho vừa.
Trình Công Pháp · Đăng ngày
Ngày Tết, nhất là sáng mùng 1, người Việt có nhiều điều kiêng: kiêng nói gở, cãi nhau, kiêng quét nhà đổ rác, kiêng làm vỡ đồ, kiêng cho lửa cho nước, kiêng vay mượn đòi nợ, kiêng đến nhà người khác khi chưa được mời. Theo quan niệm dân gian, ngày đầu năm thế nào thì cả năm sẽ như thế, nên điều gì gợi đến mất mát, xui rủi đều được tránh.
Tết Đinh Mùi, mùng 1 là thứ Bảy 06/02/2027. Tháng Chạp năm Bính Ngọ chỉ có 29 ngày nên Tết Đinh Mùi không có ngày 30 Tết: giao thừa là đêm 29 Tết, từ tối thứ Sáu 05/02 sang thứ Bảy 06/02/2027.
Bài này đi qua từng điều kiêng: người xưa kiêng vì sao, nơi nào kiêng khác, và điều nào ngày nay có thể làm khác mà không mất nếp.
Mùng 1 Tết kiêng gì? Trả lời nhanh
Theo quan niệm dân gian, sáng mùng 1 Tết nhiều nhà kiêng:
- Nói gở, chửi tục, cãi nhau: sợ cả năm lục đục, xui xẻo.
- Khóc lóc, mắng mỏ con trẻ: đầu năm có tiếng khóc là điềm buồn.
- Quét nhà, đổ rác ra ngoài: sợ quét mất tài lộc.
- Làm vỡ bát đĩa, gương, ly chén: đồ vỡ gợi đến đổ vỡ, chia lìa.
- Cho lửa, cho nước: lửa là màu đỏ may mắn, nước là tài lộc, cho đi là cho mất.
- Đòi nợ, vay mượn: sợ nợ nần dây dưa cả năm.
- Đến nhà người khác sớm khi chưa được nhờ: người bước vào nhà đầu tiên chính là người xông đất.
- Người đang có tang đi chúc Tết, xông nhà: để giữ ý cho gia chủ.
- Mặc toàn đồ trắng hoặc đồ đen: đó là màu tang, màu tối.
- Một số món ăn như tôm, mực, thịt vịt: tùy vùng, thường vì hình dáng hay tên gọi gợi điều không hay.
Không nhà nào giữ đủ cả mười điều. Mỗi miền, mỗi nhà có nếp riêng, và nhiều điều ngày nay đã được hiểu thoáng hơn.
Chọn người xông đất và giờ xuất hành mùng 1. Muốn sáng mùng 1 “mở hàng” suôn sẻ, nhiều nhà nhờ trước một người hợp tuổi: công cụ Xem tuổi xông đất cho ngay danh sách tuổi hợp với gia chủ. Mùng 1 Tết Đinh Mùi, giờ hoàng đạo buổi sáng là giờ Dần (3–5 giờ), giờ Thìn (7–9 giờ) và giờ Tỵ (9–11 giờ). Bảng đủ cả ngày, kèm hướng xuất hành, có ở trang Giờ hoàng đạo.
Vì sao ngày Tết lắm điều kiêng?
Gốc chung của phần lớn các điều kiêng là tâm lý “đầu xuôi đuôi lọt”: ngày đầu năm được coi như điềm báo cho cả năm. Sách Việt Nam phong tục của Phan Kế Bính, viết đầu thế kỷ 20, ghi rằng sáng mồng một ăn nói phải giữ gìn, “sợ nói bậy thì giông đi cả năm”. Chữ “giông” ở đây là xui, rủi kéo dài.
Từ gốc ấy, các điều kiêng hình thành theo mấy đường:
- Liên tưởng, chơi chữ: con tôm bơi giật lùi, con mực màu đen, quét rác ra là “quét” của đi.
- Truyện tích, có chuyện từ sách cổ Trung Hoa truyền sang, như truyện nàng Như Nguyện hay được kể để giải thích tục kiêng đổ rác.
- Lý do thực tế: Tết là dịp nghỉ ngơi sau một năm làm lụng, cả họ quây quần nên cần giữ hòa khí, chợ búa nghỉ nên phải sắm đủ từ trước.
Chính Phan Kế Bính cũng nhận xét thẳng rằng các sự kiêng kỵ của ta có lắm điều nực cười, “tục cứ thấy kiêng thì kiêng chớ không ai hiểu bởi cớ làm sao cả”. Hiểu gốc từng điều thì dễ chọn cái nên giữ, cái có thể làm khác.
Kiêng kỵ trong lời nói, không khí trong nhà
Kiêng nói gở, chửi tục, cãi nhau
Vì sao kiêng: Theo quan niệm dân gian, lời nói đầu năm “linh”. Phan Kế Bính còn ghi người xưa kiêng văng tục ngay từ sáng sớm, sợ xui suốt cả ngày, huống chi là sáng đầu năm. Vì thế ngày Tết người ta nói lời chúc, tránh nhắc chuyện ốm đau, chết chóc, thua lỗ. Tết lại là lúc cả nhà, cả họ đông đủ nhất, một trận cãi nhau làm mất vui tất cả.
Ngày nay: Đây là điều đáng giữ nhất, vì chẳng cần tin điềm gở mới thấy nó có ích. Chuyện chưa vừa ý có thể để qua Tết, khi ấy nói với nhau cũng nhẹ nhàng hơn.
Kiêng khóc lóc, mắng con trẻ
Vì sao kiêng: Tiếng khóc đầu năm bị coi là điềm buồn cho cả năm, nên mấy ngày Tết trẻ con được chiều hơn, người lớn cũng ít quát mắng.
Ngày nay: Trẻ nhỏ khóc vì buồn ngủ, vì đói là chuyện thường, không phải điềm gì. Điều nên tránh là người lớn trút giận lên trẻ trong ngày vui.
Việc nhà: quét nhà, đổ rác, đổ vỡ
Kiêng quét nhà, đổ rác
Đây là điều kiêng phổ biến ở cả ba miền. Theo quan niệm dân gian, quét rác ra khỏi nhà mấy ngày đầu năm là quét tài lộc đi.
Gốc tích: Chuyện hay được kể để giải thích là truyện Âu Minh và nàng Như Nguyện, gốc từ sách cổ Trung Hoa. Sách Sưu thần ký chép lái buôn Âu Minh đi qua hồ Bành Trạch, được thần hồ cho một người hầu gái tên Như Nguyện; từ đó Âu Minh muốn gì được nấy, vài năm thành giàu to. Đoạn dính đến rác thì nằm ở lời chú đời Tùy trong sách Kinh Sở tuế thời ký: một sáng mùng 1, Như Nguyện dậy muộn, bị chủ đánh, chui vào đống rác rồi biến mất, và nhà Âu Minh sa sút dần. “Như Nguyện” nghĩa là được như ý, nên hốt rác đổ đi đầu năm bị coi như vứt luôn cái may “như ý” ra khỏi nhà. Phan Kế Bính cũng kể truyện này trong Việt Nam phong tục, ghi là lấy từ Sưu thần ký, có điều tên hồ ông chép là hồ Thanh Thảo.
Cùng một truyện nhưng mỗi nơi giữ một kiểu. Chính văn Kinh Sở tuế thời ký chép người đất Kinh Sở ngày mùng 1 buộc xâu tiền vào đầu gậy rồi ném lên đống rác, còn lời chú đời Tùy kể người phương Bắc đêm mùng 1 ra đánh vào đống rác. Cả hai đều để cầu “như ý”, chứ không kiêng đụng đến rác.
Người xưa làm thế nào: Ngay trong sách của Phan Kế Bính đã có hai cách. Chỗ tả Tết Nguyên đán, ông ghi mấy ngày Tết người ta vẫn quét, nhưng không hốt rác đổ đi, chỉ vun vào một góc, đợi qua ba hôm, làm lễ động thổ rồi mới đem đổ. Đến chương bàn về các điều kiêng, ông lại chép đầu năm chưa làm lễ động thổ thì kiêng đào đất, giã chày cối và kiêng cả quét nhà. Nhiều nhà ngày nay giữ kiêng quét nhà đến hết mùng 3, hoặc đến hôm làm lễ hóa vàng, tùy nhà hóa vàng mùng 3, mùng 4 hay muộn hơn. Ngày dương lịch của từng mốc có ở bảng tra cuối bài.
Lý do thực tế: Nhà cửa đã được tổng vệ sinh từ trước Tết, mấy ngày Tết là để nghỉ, không phải để dọn dẹp.
Ngày nay: Nhiều nhà giữ kiểu “quét vào chứ không quét ra”: quét gom vào trong, cho vào túi buộc kín. Ở chung cư hay phố đông, rác thức ăn để mấy ngày dễ bốc mùi, kéo ruồi kiến; đem đổ đúng chỗ, đúng giờ thu gom là giữ sạch cho cả khu. Muốn giữ nếp mà đỡ vướng thì đổ hết rác chiều 29 Tết (thứ Sáu 05/02/2027), trước giao thừa.
Kiêng làm vỡ đồ
Vì sao kiêng: Bát vỡ, gương vỡ gợi đến đổ vỡ, chia lìa, nên đầu năm ai cũng cẩn thận với chén đĩa. Ngày Tết nhà lại đông khách, bộ ấm chén, bát đĩa đẹp được mang ra dùng, trẻ con chạy nhảy nhiều.
Ngày nay: Lỡ làm vỡ thì dọn ngay cho khỏi đứt tay, rồi cho qua. Một lời trách mắng lúc ấy làm mất vui hơn cái bát vỡ nhiều.
Kiêng kỵ về tiền bạc, của cải
Kiêng đòi nợ, vay mượn
Vì sao kiêng: Phan Kế Bính ghi đầu năm mới người ta kiêng đòi nợ, sợ nợ nần “rông” ra cả năm, và kiêng cả sáng mùng 1 đầu mỗi tháng. Ở Nam Bộ đầu thế kỷ 19, Gia Định thành thông chí còn chép nợ nần trong mấy ngày Tết không được đòi, phải đợi hạ nêu (mùng 7) rồi mới đòi. Dân gian mở rộng thành kiêng cả vay lẫn cho vay đầu năm: vay thì sợ túng thiếu cả năm, cho vay thì sợ của cải đi ra khỏi nhà. Cũng vì thế mà cuối năm người ta cố thu xếp trả nợ trước Tết.
Ngày nay: Không đòi nợ ngày Tết thì nên giữ, vì đó cũng là phép lịch sự. Còn người thân có việc gấp, như ốm đau phải đi viện, thì giúp nhau lúc ấy mới là cái tình.
Kiêng cho lửa, cho nước
Vì sao kiêng: Theo quan niệm dân gian, lửa có màu đỏ, tượng trưng cho may mắn, nên cho lửa đầu năm là cho cái may của nhà mình đi. Nước gắn với tài lộc (“tiền vào như nước”), nên đầu năm cũng kiêng cho nước.
Lý do thực tế: Điều này dễ hiểu hơn khi nhớ rằng thời chưa có diêm, bật lửa, nhà quê thường ủ than trong tro bếp để giữ lửa; bếp tắt thì sang hàng xóm xin. Xin lửa vốn là chuyện thường ngày ở làng quê, nên mới thành điều để kiêng. Nước cũng vậy: nhiều nhà đổ đầy chum, đầy bể từ trước Tết, mấy ngày Tết khỏi phải đi gánh.
Ngày nay: Bếp ga, nước máy khiến điều kiêng này gần như không còn dịp dùng đến. Hàng xóm có việc cần thì giúp vẫn hơn.
Giữ đầy hũ gạo, hũ muối
Ở miền Nam và nhiều nơi khác, ngày Tết kiêng để thùng gạo, hũ muối, hũ đường cạn. Xưa có nhà còn đổ ít lúa vào cối xay để cối không trống trong mấy ngày Tết. Ý là năm mới đủ đầy, không thiếu thốn. Lý do thực tế cũng rõ: mấy ngày đầu năm chợ nghỉ, nhà nào hết gạo, hết muối thì khó mua.
Thăm viếng và đi lại
Kiêng đến nhà người khác sáng mùng 1 khi chưa được nhờ
Vì sao kiêng: Theo tục xông đất, người bước vào nhà đầu tiên sau giao thừa mang “vía” tốt hay xấu đến cho gia chủ cả năm. Phan Kế Bính ghi nhiều nhà nhờ trước một người phúc hậu, dễ tính đến xông đất để cả năm buôn may bán đắt. Vì thế, không được nhờ thì người ta tránh đến sớm, để khỏi “xông” nhầm nhà người ta.
Ngày nay: Cách đơn giản là gọi điện hỏi trước, hoặc đợi qua buổi sáng mùng 1 mới đi chúc Tết. Nhà nào không nhờ được ai thì gia chủ có thể tự xông đất. Cách chọn người, chọn tuổi có ở bài Xông đất đầu năm.
Người có tang kiêng đi chúc Tết
Vì sao kiêng: Theo quan niệm truyền thống, người đang có tang tránh đến nhà người khác trong mấy ngày đầu năm, sợ mang theo không khí tang chế. Ngược lại, họ hàng, xóm giềng thường chủ động đến thắp hương, hỏi thăm nhà có tang.
Ngày nay: Người có tang vẫn có thể gọi điện, nhắn tin chúc Tết. Gia chủ đã mời thì cứ đến, tình thân quan trọng hơn kiêng cữ.
Kiêng đi xa ngày nguyệt kỵ: mùng 5 Tết
Vì sao kiêng: Lịch xưa coi ngày 5, 14, 23 mỗi tháng âm là ngày nguyệt kỵ, nên tránh việc lớn. Ca dao có câu ý rằng mấy ngày này đi chơi còn thiệt, huống là đi buôn. Vì thế mùng 5 Tết nhiều người tránh lên đường đi xa hay mở hàng.
Tết Đinh Mùi: Mùng 5 là thứ Tư 10/02/2027, đúng ngày cuối kỳ nghỉ Tết của công chức (xem lịch nghỉ Tết 2027). Ai phải lên đường hôm ấy, nhiều người chọn một giờ hoàng đạo cho yên tâm: hôm đó có giờ Thìn (7–9 giờ), giờ Tỵ (9–11 giờ), giờ Mùi (13–15 giờ). Xem đủ ở giờ hoàng đạo mùng 5 Tết.
Ngày nay: Đi đường ngày cuối kỳ nghỉ, điều đáng lo nhất là xe đông, đường dài, nên đi sớm và nghỉ đủ. Phan Kế Bính cũng cho rằng việc thành hay bại là do người, không do ngày tốt hay xấu.
Ngày Tết kiêng mặc gì, kiêng ăn gì?
Kiêng mặc đồ trắng, đồ đen
Vì sao kiêng: Trắng là màu tang của người Việt, đen là màu tối, nên đầu năm người ta chuộng màu tươi như đỏ, vàng, hồng. Phan Kế Bính ghi người xưa kiêng mặc đồ trắng trong việc vui mừng, việc cúng tế vì sợ thất kính, và đầu năm kiêng mặc đồ chàm xám, tức màu tối, sợ không may. Một số nơi ở miền Trung kiêng mặc đồ trắng suốt tháng Giêng.
Ngày nay: Áo dài trắng, sơ mi trắng phối cùng màu khác vẫn đẹp và hợp dịp. Điều người xưa tránh là trông như đồ tang: trắng toàn thân, khăn trắng trên đầu. Đi chúc Tết các cụ cao tuổi thì chọn màu tươi cho các cụ vui.
Món ăn kiêng đầu năm
Theo quan niệm dân gian, mỗi vùng có vài món tránh ăn ngày đầu năm, phần nhiều vì hình dáng hay tên gọi:
- Tôm: bơi giật lùi, sợ cả năm làm ăn thụt lùi. Nhiều nơi ở miền Trung kiêng món tôm ngày Tết.
- Mực: màu đen, gợi chữ “đen đủi”.
- Thịt vịt, trứng vịt lộn: một số nơi ở miền Bắc và miền Trung tránh trong ngày đầu năm, nhưng lý do mỗi nơi giải thích một khác.
Cùng một lối nghĩ theo tên gọi, nhiều nhà miền Nam không bày chuối, cam, lê trên bàn thờ ngày Tết. Chuyện này có ở bài mâm ngũ quả ba miền.
Ngày nay: Đây là nhóm kiêng “tùy nhà” nhất. Món nào cả nhà thích mà không ai ngại thì cứ nấu; về nhà người khác thì theo nếp chủ nhà.
Trước giao thừa: làm xong để mấy ngày Tết khỏi vướng
Nhiều điều kiêng ngày Tết thực ra là lời nhắc làm cho xong từ trước. Tết Đinh Mùi, mọi việc nên gói gọn trước tối 29 tháng Chạp (thứ Sáu 05/02/2027):
- Dọn nhà, đổ rác trước giao thừa, để mấy ngày Tết khỏi phải hốt rác.
- Trả nợ, thu xếp tiền nong trước Tết.
- Đổ đầy thùng gạo, hũ muối, can nước, sắm đủ đồ ăn, vì mấy ngày đầu năm nhiều chợ nghỉ.
- Tắm gội trước giao thừa. Nhiều nhà miền Nam kiêng tắm gội sáng mùng 1, sợ gột trôi cái may đầu năm.
- Sắm quần áo mới màu tươi cho cả nhà.
Người xưa còn kiêng khởi công làm nhà và làm việc vui mừng vào những ngày “năm cùng tháng tận”, tức mấy ngày cuối năm; ngày nay ít nhà còn để ý điều này. Các việc cuối năm, xếp theo từng ngày và từng miền, có ở lịch chuẩn bị Tết.
Bảng tra: mỗi điều kiêng thường giữ đến bao giờ?
| Điều kiêng | Thường giữ trong | Tết Đinh Mùi 2027 |
|---|---|---|
| Đến nhà người khác khi chưa được nhờ xông đất | Sáng mùng 1 | Thứ Bảy 06/02 |
| Cho lửa, cho nước | Mùng 1, có nhà giữ cả ba ngày Tết | 06/02, có nhà đến 08/02 |
| Đòi nợ | Mấy ngày đầu năm, có nơi đến khi hạ nêu mùng 7 | 06/02 – 08/02, có nơi đến thứ Sáu 12/02 |
| Nói gở, cãi nhau, làm vỡ đồ | Ba ngày Tết, nhất là mùng 1 | 06/02 – 08/02 |
| Hốt rác đổ ra ngoài | Hết mùng 3, hoặc đến hôm hóa vàng (tùy nhà, mùng 3 đến mùng 7) | Hết thứ Hai 08/02; nhà hóa vàng muộn hơn thì đến hôm hóa vàng (09/02 – 12/02) |
| Đi xa, mở hàng ngày nguyệt kỵ | Mùng 5 | Thứ Tư 10/02 |
Ngày âm lịch của các mốc khác trong Tết có ở bài Tết 2027 vào ngày nào?, còn ngày bất kỳ thì tra ở trang Lịch âm.
Giữ kiêng thế nào cho vừa?
- Giữ những điều làm Tết vui hơn: nói lời hay, không cãi vã, không đòi nợ, không mắng con trẻ. Những điều này đúng cả khi không tin chuyện điềm gở.
- Linh hoạt với những điều gây bất tiện: rác bốc mùi thì đổ, hàng xóm cần thì giúp, lịch làm việc buộc phải đi mùng 5 thì cứ đi, miễn cẩn thận.
- Đến nhà ai thì theo nếp nhà ấy: nhà ông bà kiêng kỹ thì con cháu chiều theo cho các cụ yên lòng. Đó là phép lịch sự, không phải mê tín.
- Không để chuyện kiêng thành nỗi sợ: lỡ phạm một điều không có nghĩa cả năm sẽ xui. Người ta hay nói “có kiêng có lành”, kiêng là để lòng yên, không phải để lo.
Nhìn kỹ, phần lớn những điều kiêng ngày Tết là mong ước một năm đủ đầy, êm ấm, được nói bằng cách tránh đi những gì ngược lại. Giữ được cái ý ấy, thêm một lời chúc tử tế cho người thân, có khi gửi kèm một tấm thiệp chúc Tết, là đã trọn nếp đầu năm.